Bo nie należał do typu ludzi

„Bo nie należał do typu ludzi świadomych nawet w kategoriach swej epoki. Miał natomiast instynkt antypryncypialności, który mu kazał wykonywać zasadnicze gesty dopiero w zasadniczych sytua
cjach. Rodzaj dyskrecji wobec samego siebie nie być ostatecznym na co dzień — odwlekać tę ostateczność do ostatecznych momentów. Ów gatunek ludzi stanowi często zagadkę dla opinii publicznej, która domaga się manifestacji postaw w każdych okolicznościach i każdego dnia. W Berlinie, po rozbiorach i śmierci Króla, załatwiał sprawy majątkowe i tańczył. W okresach gdy opinią publiczną rządzą koterie, ów rodzaj ludzi staje na przemian pod jednym lub drugim pręgierzem. Koterie są nieubłagane śledzą każdy ruch, nie darowują milczenia, żądają deklaracji. Człowiek, który nie chce, by wiedziano z góry, jak postąpi — który pragnie zachować prywatną własność intencji (tak jak chce się zachować prywatną własność stylu) — jest osądzany z wszystkich stron. Nie wiem, czy o tym myślał, przypuszczam, że kierował się raczej instynktownym wstrętem do każdego typu niewoli. Decyzja przypięcia pruskich orderów w dniu wkroczenia Francuzów do Stolicy opuszczonej przez pruskie oddziały była prowokacją wobec patriotycznej publiczności, nie tylko wobec Murata. W tej decyzji jest coś współczesnego, dzisiaj nazwano by to gestem nonkonformisty. Umieć istnieć, zachować własny sposób bycia wśród ostrzału i utwierdzać swoją osobowość w kameralnym tańcu między okopami — mogłaby to być formuła czyjejś biografii. Ale w innym kraju.“(9)